Στερεότυπα. Η κοινωνία μας είναι χτισμένη πάνω σε στερεότυπα.

Θα’λεγε κανείς ότι, ως λογικά όντα, οι άνθρωποι θα εμπιστευόντουσαν περισσότερο την παραγωγική μέθοδο (από το γενικό να καταλήγεις στο ειδικό), παρά την επαγωγική (από το ειδικό να καταλήγεις στο γενικό). Πράγματι, είναι πολύ πιο ασφαλές να υποθέσεις πως επειδή όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί, τότε και ο κυρ Θανάσης ο περιπτεράς κατά πάσα πιθανότητα είναι κι αυτός θνητός, παρά να υποθέσεις πως, επειδή ο κυρ Θανάσης έχει μούσι, μάλλον όλοι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν μούσι.

Ωστόσο, φαίνεται πως η επαγωγική μέθοδος μας αρέσει. Δεν ξέρω, ίσως μας διευκολύνει να τσουβαλιάζουμε πολλά πράγματα σε μία κατηγορία, να βάζουμε ταμπέλες σε οτιδήποτε. Ακόμα κι αν τα τσουβάλια είναι γεμάτα από ανόμοια πράγματα, ακόμα κι αν οι επιγραφές στις ταμπέλες είναι ανακριβείς. Ίσως είναι ένας απλοϊκός τρόπος να κατηγοριοποιούμε τα πάντα με τέτοιο τρόπο, ώστε να τα κατανοούμε.

Γενικεύσεις θα ακούσεις παντού. «Όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι είναι τεμπέληδες». Ναι, σίγουρα υπάρχουν τεμπέληδες στο Δημόσιο, και πιθανότατα κατά μέσο όρο υπάρχουν περισσότεροι τεμπέληδες στον δημόσιο τομέα παρά στον ιδιωτικό, αλλά δεν είναι όλοι τεμπέληδες. Επειδή εσύ έχεις κάποιες αρνητικές εμπειρίες με δημοσίους υπαλλήλους (όλοι έχουμε, έτσι δεν είναι;) δε σημαίνει ότι είναι όλοι έτσι. Κοινώς, δεν μπορείς από το ειδικό (τους 4, 5, 10, 50 υπαλλήλους με τους οποίους έχεις συναναστραφεί) να βγάλεις ασφαλή συμπεράσματα για το γενικό (τους 500, 600, 800 χιλιάδες δημοσίους υπαλλήλους που υπάρχουν – ούτε κι αυτοί δεν ξέρουν πόσοι είναι).

Άλλα κλασικά παραδείγματα: «Όλοι οι μετανάστες είναι εγκληματίες». «Όλοι οι δικηγόροι είναι ψεύτες». «Όλες οι ξανθιές είναι χαζές». Δεν χρειάζεται κάτι παραπάνω από λίγη κοινή λογική για να καταλάβεις ότι τίποτα από αυτά τα τρία δεν ισχύει. Στην πραγματικότητα, μπορεί ο οποιοσδήποτε να φτιάξει μία τέτοια θεωρία, βασιζόμενος σε ένα μεμονωμένο περιστατικό, και αυτή να ακουστεί σχεδόν λογική. Να, ας πούμε «Όλοι οι Αιγόκεροι είναι μαλάκες». Δεν ξέρω, εγώ μία κοπέλα ήξερα που ήταν Αιγόκερως στο ζώδιο, και τώρα είμαστε τσακωμένοι. Άρα, όλοι οι Αιγόκεροι τέτοια καθίκια θα είναι. Λογικό; Καθόλου. Πιστευτό; Πιθανόν.

Όπως έλεγα και στο προηγούμενο post μου, οι γενικεύσεις είναι η εμπροσθοφυλακή των δογματικών. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που οι υποστηρικτές ακραίων ιδεολογιών είναι οι πρώτοι που καταφεύγουν σε αυτές, ακριβώς επειδή τα λογικά επιχειρήματα δεν έχουν θέση σε μία ακραία ιδεολογία, αντίθετα με τις άναρθρες κραυγές και τις απανωτές επικλήσεις στο συναίσθημα, που υπερκαλύπτουν αυτήν την έλλειψη λογικής. Γιατί η γενικολογία προβάλλεται ως λογικό επιχείρημα, ακριβώς επειδή είναι αποτέλεσμα ενός μορφικά σωστού συλλογισμού: «Ο Χασάν είναι δολοφόνος/Ο Χασάν είναι Άραβας/Άρα, όλοι οι Άραβες είνα δολοφόνοι». Αλλά τι νόημα έχει η μορφή ενός συλλογισμού όταν το συμπέρασμά του είναι εντελώς λανθασμένο;

Είπαμε ποιο είναι το νόημα: Το τσουβάλιασμα. Έχουμε την τάση να υπεραπλουστεύουμε τα πράγματα. Δεν θέλουμε να μπούμε στη διαδικασία να κρίνουμε έναν-έναν τους μετανάστες (ή τους δημοσίους υπαλλήλους, ή τις ξανθιές, ή τους δικηγόρους, ή τους Αιγόκερους), παρά μόνο τους τσουβαλιάζουμε όλους σε ένα ωραίο στερεότυπο, το δένουμε με μία φανταχτερή κορδέλα και το πουλάμε σε κάθε κορόιδο σαν την απόλυτη και αντικειμενική αλήθεια. Και όσο υπάρχουν κορόιδα, τόσο θα πουλάνε τα στερεότυπα.

Τα στερεότυπα μπορεί να μας φαίνονται αστεία (κι εγώ συχνά τα χρησιμοποιώ για να βγάλω μία καλή ατάκα, προσφέρονται για παντός είδους αστεϊσμούς), αλλά μπορούν να αποδειχθούν μέχρι και επικίνδυνα. Εξαιτίας των στερεοτύπων στοχοποιούνται αδίκως χιλιάδες, εκατομμύρια άνθρωποι, απλά και μόνο επειδή ταιριάζουν φαινομενικά σε ένα στερεότυπο που άλλοι έχουν επινοήσει γι’αυτούς. Μπορεί στην πραγματικότητα να μην έχουν καμία σχέση με τα χαρακτηριστικά του στερεοτύπου που τους αποδίδουν – ή ακόμα χειρότερα, μπορεί να νιώσουν πιεσμένοι να ανταποκριθούν στο στερεότυπο αυτό, ακόμα και παρά τη θέλησή τους.

Μη γελιέσαι: Τα στερεότυπα κάνουν κουμάντο στον κόσμο. Ίσως οι Γερμανοί πολίτες, για παράδειγμα, να ήταν πολύ πιο ανοιχτοί στο να πληρώσουν ένα μέρος του χρέους της Ελλάδας, αν δεν υπήρχε το κλασικό στερεότυπο του τεμπέλη Έλληνα που κάθεται όλη μέρα σε ένα καφενείο δίπλα στη θάλασσα, πίνοντας ούζο, τρώγοντας ποικιλίες και χορεύοντας συρτάκι. Φυσικά, όλοι εμείς ξέρουμε ότι τέτοιες εικόνες θα βρεις μόνο στον «Ζορμπά», αλλά για δοκίμασε να το εξηγήσεις αυτό στους ξένους. Ή μήπως κι εμείς δεν έχουμε τα δικά μας στερεότυπα για τους άλλους λαούς; Φυσικά και τα έχουμε. Όλοι τα έχουν. Και αυτά είναι που κάνουν κουμάντο στο μυαλό μας, αφού είναι πρακτικά αδύνατο να γνωρίσουμε έναν προς έναν τους κατοίκους μίας ξένης χώρας και να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας.

Στερεότυπα. Η κοινωνία μας είναι χτισμένη πάνω σε στερεότυπα. Εμείς οι ίδιοι τα δημιουργούμε, και μόνοι μας προσαρμοζόμαστε μετά σ’αυτά, φτιάχνοντας μόνοι μας ένα κλουβί στο οποίο κλειδωνόμαστε και πετάμε μακριά το κλειδί. Και είμαστε εντάξει μ’αυτό.

Advertisements